Το πολύ όμορφο χωριό Βασίλεια βρίσκεται δεκαοκτώ χιλιόμετρα δυτικά της πόλης της Κερύνειας και είναι κτισμένη στους πρόποδες της τελευταίας και δεύτερης σε υψόμετρο κορυφής του Πενταδακτύλου που ονομάζεται Κόρνος (946μ.)
Συνορεύει στα ανατολικά με την Λάπηθο, στα δυτικά με το χωριό ΄Ορκα, τα Πάναγρα, νοτιοδυτικά την Μύρτου και νότια με τον Λάρνακα της Λαπήθου.
Από το κέντρο του χωριού και βόρεια προς την θάλασσα σε έκταση δύο χιλιομέτρων και μήκος πέντε, βρίσκεται ο κάμπος του χωριού, μια εύφορη πεδιάδα που οι κάτοικοι καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή, λαχανικά, ελιές, χαρουπιές και σιτηρά.
Η κτηνοτροφία αιγοπροβάτων, αγελάδων, γαϊδουριών και πουλερικών.
Η αλιεία, η αγγειοπλαστική, λατομεία εξόρυξης πέτρας για μωσαϊκά, τεχνίτες οικοδομών, επαγγελματίες μεταφορών και άλλων ειδικοτήτων ήταν επίσης οι ασχολίες των κατοίκων.
Η άρδευση προερχόταν από τις πηγές του χωριού και τα πηγάδια, αφού ο υδροφόρος ορίζοντας είναι πολύ πλούσιος.
Εκτός από τις πέντε με έξι πηγές, μία γεώτρηση την δεκαετία του 1970 στο ρίζωμα του βουνού, με δίκτυο του κράτους πότιζε επτά γειτονικά χωριά.
Στο κέντρο του χωριού δέσποζε η εκκλησία του Αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης όπου δίπλα της βρισκόταν ο χαρακτηριστικός πλάτανος και πενήντα μέτρα πιο κάτω η βρύση του χωριού που ανέβλυζε από τρείς πλευρές (τρικάνουρη), νερό καθαρό και πόσιμο που μέχρι την δεκαετία του εξήντα οι κάτοικοι του χωριού το μετέφεραν για τις ανάγκες του σπιτιού με τα αγγεία της εποχής. Η εκκλησία έχει συληθεί και καταστραφεί.
Ο Βαβυλάς το πολύ γνωστό ψαρολίμανο της περιοχής και οικισμός, ανήκει στα Διοικητικά όρια της Βασίλειας και προσέλκυε στις ψαροταβέρνες πολλούς επισκέπτες αφού φημιζόταν για το φρέσκο ψάρι και την ομορφιά του.
Εκτός από την εκκλησία του Αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης στο κέντρο του χωριού, υπήρχαν τα δυο εξωκλήσια του Αγίου Γεωργίου που έχουν κατεδαφιστεί από τους βάρβαρους Τούρκους εισβολείς, όπως και το εξωκλήσι του Αγίου Φώτη.
Επίσης το ξωκκλήσι της Παναγίας της Αχράντου, το μοναδικό με αυτό το όνομα σε όλη την Κύπρο, στην ομώνυμη παραλία, όπου δυστυχώς το έχουν εξαφανίσει με τεράστιο κτήριο από πάνω και κατέστρεψαν το γραφικό λιμανάκι αλλοιώνοντας το με διάφορες κατασκευές και προβλήτα.
Το Μοναστήρι της Αγίας Μαρίνας που ανήκει στην Ιερά Μονή Σινά έχει λεηλατηθεί και καταστραφεί .
Το Μεγαλοπρεπές Μοναστήρι της Αγίας Παρασκευής, περιουσία της Αγίας Αικατερίνης της Μονής Σινά, βρίσκεται σε περίοπτη θέση πάνω από το χωριό, είναι ερειπωμένο και χρειάζεται αναστύλωση καθώς αποτελεί μέρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.
Το Μοναστήρι της Παναγίας της Κρινιώτισσας βρίσκεται σε υψόμετρο 800 μέτρων σε δύσβατη ορεινή περιοχή, έχει ανακαινισθεί εν μέρει με χρηματοδότηση της ΟΥΝΕΣΚΟ αλλά χρήζει περαιτέρω επισκευών και συντήρησης.
Το χωριό από το 1881 (477 κάτοικοι) γνώρισε μια σταθερή αύξηση μέχρι το 1974 (950 κάτοικοι όλοι Ελληνοκύπριοι). Στην απογραφή του 1960 από τους 1071 κατοίκους οι 213 ήταν Τουρκοκύπριοι και 3 άλλων Εθνικοτήτων.
Στις αρχές του 1964 ο τουρκοκυπριακός πληθυσμός της Βασίλειας εγκατέλειψε το χωριό κατ΄εντολή της Τουρκίας.
Μετά την προσφυγοποίηση των Ελλήνων κατοίκων της Βασίλειας, λόγω της βάρβαρης τουρκικής εισβολής στις 20 Ιουλίου 1974, στο χωριό μεταφέρθηκαν για εγκατάσταση Τουρκοκύπριοι, κυρίως από το χωριό Προδρόμι της Επαρχίας Πάφου, παλιοί κάτοικοι του χωριού τουρκοκύπριοι και αργότερα πολλοί Τούρκοι παράνομοι έποικοι από την Τουρκία.
Οι Τούρκοι με το καλά προμελετημένο παράνομο σχέδιο τους να τουρκοποιήσουν όλα τα τοπωνύμια στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου, μετονόμασαν το χωριό σε Karsiyiaka.
Ο αρχαίος οικισμός του οποίου τα κατάλοιπα είχαν ανασκαφεί στην Βασίλεια είναι της χαλκολιθικής Α΄εποχής (3000 – 2500 πχ.) και της πρώιμης Χαλκοκρατίας Α΄ (2300 – 2100 πχ.).
Η ονομασία του χωριού κατά μία άποψη πιθανό να προήλθε από το ότι η περιοχή του χωριού αποτελούσε κατά την αρχαιότητα περιουσία του Βασιλιά της Λαπήθου και κατά μία άλλη εκδοχή ότι προέρχεται από το όνομα του Αγίου Βασιλείου,
Ο Ρώσος μοναχός Βασίλη Μπάρσκυ, μνημονεύει τη Βασίλεια που γνώρισε σε μια επίσκεψη του στο μοναστήρι της Αγίας Παρασκευής, καταγοητευμένος από το τοπίο της περιοχής γράφει:
《ΟΥΔΕΠΟΤΕ ΕΙΔΟΝ ΑΛΛΑΧΟΥ ΩΡΑΙΟΤΕΡΟΝ ΜΕΡΟΣ》
Σχολεία:
Στα 2 ελληνικά Δημοτικά Σχολεία που λειτουργούσαν εδώ πριν την τουρκική εισβολή φοιτούσαν κατά το σχολικό έτος 1973-74 183 μαθητές. Στο χωριό μας, ίσως το μοναδικό σε ολόκληρη την Επαρχία Κερύνειας, λειτουργούσε το Οκτατάξιο Δημοτικό Σχολείο Βασίλειας όπου συνέχιζαν την φοίτηση τους παιδιά από όλα τα γύρω χωριά που δεν ήθελαν να συνεχίσουν στο Γυμνάσιο αλλά να ακολουθήσουν τεχνικά επαγγέλματα.
Συνέπειες Τουρκικής Εισβολής:
Κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής, οι κοινότητες καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό με αποτέλεσμα να εκτοπιστούν όλοι οι Έλληνες κάτοικοι τους. Έκτοτε, οι τουρκικές δυνάμεις κατοχής και η παράνομη κατοχική διοίκηση εμποδίζουν την επιστροφή τους.
Απογραφή Πληθυσμού του 1973
Πέσοντες και Ανγοούμενοι
Η Κοινότητα μας, ή Βασίλεια, κατά την βάρβαρη Τουρκική εισβολή του 1974 πλήρωσε βαρύ φόρο αίματος.
Σύνολο είκοσι τέσσερις (24) είναι οι πεσόντες, αγνοούμενοι και δολοφονηθέντες από τους Αττίλες αλλά και τους Τουρκοκύπριους.
Τα αδέλφια Αντρέας και Σάββας Διάκος 20 και 25 ετών αγνοούνται αφού απο τους πρώτους βρέθηκαν στο σημείο της απόβασης και το ίδιο, τα αδέλφια Άγγελος και Κώστας Α. Μαλέκκου, 20 και 21 ετών έφεδροι αγνοούνται από τις 20 Ιουλίου στο σημείο της απόβασης.
Ο Ελευθέριος Ε. Ελευθερίου, η σύζυγος του Ελπινίκη και το επτάχρονο αγοράκι τους ο Χρηστάκης αγνοούνται από τις 15 Αυγούστου 1974 που συνελήφθησαν στο χωριό Μάσαρι στην περιοχή Μόρφου. Άφησαν πίσω δύο ανήλικα παιδιά τον Παναγιώτη και την Αναστασία, τα οποία μεγάλωσαν η γιαγιά Αναστασία και ο παππούς Ευστάθιος.
Τα αδέλφια Μαστραππάς Σταύρος και Ζήνωνας, 14 και 15 ετών έχασαν την ζωή τους από βομβαρδισμό Τουρκικών αεροπλάνων στην περιοχή Γερολάκκου.
Ο Αριστοδήμου Αλέξης πολύ νωρίς το πρωΐ της 20ης στο σπίτι του στην Βασίλεια, από βομβαρδισμό Τουρκικών αεροπλάνων.
Ο Μαραθεύτης Χαράλαμπος ετάφη αφού ταυτοποιήθηκαν τα οστά του που ανευρέθησαν σε ομαδικό τάφο στο Πικρό νερό πλησίον του σημείου εισβολής.
Ο Αβραάμ Νεοφύτου- Ρούσος εκτελέστηκε από τους βαρβάρους και τα οστά του ταυτοποιήθηκαν αφού βρέθηκαν σε ομαδικό τάφο στην Μηλιά Αμμοχώστου.
Ο Πέτρου Νίκος έπεσε αφού τραυματίστηκε σοβαρά από βλήμα στην περιοχή Αγίου Παύλου στην Λευκωσία.
Ο Πίττας Κώστας πολεμόντας γενναία στο Αγριδάκι με το όπλοπολυβόλο του, τραυματίζεται σοβαρά από βλήμμα όλμου και μεταφερόμενος στο Νοσοκομείο εκπνέει.
Τα οστά του Τενεκετζιή Γιώργου ταυτοποιήθηκαν και ετάφη. Ανευρέθησαν σε ομαδικό τάφο στην περιοχή της Κερύνειας.
Ο Καραμανής Π. Μιχάλης, έφεδρος, αγνοείται από την ημέρα της εισβολής, αφού έφτασε απο τους πρώτους στο σημείο της απόβασης.
Άφησε ορφανά δύο πολύ μικρά παιδιά.
Ο Φτερούδης Χαράλαμπος έφεδρος, αγνοείται από τις 20 Ιουλίου στο σημείο της απόβασης. Άφησε ορφανά τρία μικρά παιδιά.
Ο Χατζηλοής Σωτήρης έφεδρος , αγνοείται από την πρώτη μέρα της εισβολής στο σημείο της απόβασης. Πατέρας δύο ανήλικων κοριτσιών.
Ο Καραμανής Παντελής πατέρας του Μιχάλη Καραμανή , παρέμεινε στο χωριό συνελήφθη και εκτελέστηκε από τους Τούρκους δολοφόνους και παραμένει ακόμη αγνοούμενος.
Ο Παπαπαύλου Ηλίας κληρωτός στρατιώτης του 251 Τ.Π. αγνοείται από τις 23 Ιουλίου όπου εθεάθη τελευταία φορά στο Πέλλαπαϊς.
Ανθυπολοχαγός Σεργίδης Ιωσήφ – Φίφης, κληρωτός του 286 ΜΤΠ που αγνοείται με την διμοιρία του από τις 15 Αυγούστου 1974 πολεμώντας Ηρωϊκά στο ύψωμα Λαπάτσα στον Κοντεμένο.
Ο έφεδρος καταδρομέας Χατζηγεωργίου Παναγιώτης αγνοείται από τις 22 Ιουλίου 1974 στην αποστολή της 33ΜΚ κατά της αποβατικής δύναμης στον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας.
Ο Χαραλάμπους Αντρέας κληρωτός Ανθυπολοχαγός αγνοείται σε αποστολή της μονάδας του στην περιοχή Παχιάμμου.
Ο Χαραλάμπους Θεοφάνης κληρωτός στρατιώτης αγνοείται σε αποστολή της μονάδας του στην περιοχή της Κερύνειας.
Πεσόντες και ταυτοποιηθέντες αγνοούμενοι οκτώ (8) και αγνοούμενοι μέχρι σήμερα δεκαέξι(16) Βασιλειώτες.
