Κατεχόμενο χωριό της επαρχίας Κερύνειας, 160 μ. πάνω από την επιφάνεια
της θάλασσας, πάνω σε ένα τραπεζοειδές οροπέδιο,24 χλ. ανατολικά της
Κερύνειας. Ανατολικά και δυτικά το οροπέδιο κόβεται απότομα σχηματίζοντας
δύο γκρεμούς και στη συνέχεια δύο κοιλάδες τους Τσιόππους και του
Πλατάνου. Εκεί καλλιεργούνταν τα περίφημα χρυσόμηλα του Αγ. Αμβροσίου.
Φαίνεται νάναι κτισμένο πάνω στα θεμέλια κάποιου αρχαίου οικισμού. Τα
διοικητικά σύνορα του χωριού εκτείνονται από τον Πενταδάκτυλο μέχρι τη
θάλασσα. Σ’ αυτή την έκταση, με το γραφικό τοπίο της, καλλιεργείτο πριν την
εισβολή η ελιά, η χαρουπιά, τα σιτηρά (σιτάρι και κριθάρι) και τα κτηνοτροφικά
φυτά. Ιδιαίτερα ήταν ανεπτυγμένη η συγκαλιέργεια χαρουπιών-ελιών-σιτηρών.
Το χωριό ήταν γνωστό για την καλλιέργεια των βερύκοκων, που
καλλιεργούνταν στις νησίδες των αρδευόμενων εκτάσεων. Στην καταγραφή
φυλλοβόλων και οπωροφόρων δέντρων του 1971 κατεγράφησαν στον Αγιο
Αμβρόσιο αχλαδιές, ροδακινιές, δαμασκηνιές, συκιές, αμυγδαλιές, καρυδιές,
ροδιές, μηλιές και πολλά άλλα οπωροφόρα. Εντυπωσιακός όμως ήταν ο
αριθμός των χρυσομηλιών που ανέρχονταν σε 10.625 δέντρα. Η έκταση που
κάλυπταν τα φυλλοβόλα δένδρα ανερχόταν σε 531 σκάλες. Ανεπτυγμένη ήταν
και η κτηνοτροφία, μια και στο χωριό εκτρέφονταν κάπου 5.000 αιγοπρόβατα.
Η παράκτια τοποθεσία του Αγίου Αμβροσίου συνέβαλε στην περιορισμένη
ανάπτυξη της αλιείας. Στο χωριό είχε κατασκευαστεί αλιευτικό καταφύγιο, που
ήταν συνέχεια των άλλων ψαρολίμανων και αλιευτικών καταφυγίων του
Βαβυλά, της Λαπήθου, του Καραβά, της Κερύνειας, της Ακανθού και του
Δαυλού.
Οι συνεχείς καταστροφές, σφαγές και λεηλασίες για αιώνες από τις πειρατικές
επιδρομές, ιδιαίτερα τις αραβικές, συνέβαλα στη διάλυση και εκτοπισμό των
παραθαλάσιων οικισμών που βρίσκονταν στην περιοχή ( Αης Βρόσης,
Αλαφάντης, Παλιάλωνα κ.α.). Με το πέρας των επιδρομών αυτών οι κάτοικοι
επανήλθαν και ίδρυσαν τη νέα κοινότητα του Αγίου Ανβροσίου, σε περίοπτη
τοποθεσία, ένα χιλιόμετρο μακριά από την παραλία. Αυτό ισχύει για πολλούς
άλλους οικισμούς, τόσο της παράκτιας πεδιάδας της Κερύνειας, όσο και της
Κύπρου ολόκληρης.
Το χωριό γνώρισε μια αλματώδη πληθυσμιακή ανάπτυξη από το 1881 μέχρι
το 1946. Ο πληθυσμός του, από 481 κατοίκους το 1881 αυξήθηκε στους 764
το 1901, στους 1.113 το 1921, στους 1.367 το 1931 και στους 1.779 το 1946.
Άνκαι το 1960 ο πληθυσμός μειώθηκε κάπως, το 1973 άρχισε πάλι να
αυξάνεται. Στην τελευταία απογραφή του 1973, ένα χρόνο πριν την εισβολή,
ο πληθυσμός του Αγίου Αμβροσίου ήταν 1.543 κάτοικοι.
Η μαγευτική τοποθεσία του χωριού μεταξύ βουνού και θάλασσας, η
συγκοινωνιακή του θέση μεταξύ δυτικής και ανατολικής επαρχίας της
Κερύνειας και η γειτνίαση του με το βυζαντινό μοναστήρι του Αντιφωνητή,
προμήνυαν μία λαμπρή τουριστική ανάπτυξη. Ενοικιαζόμενα σπίτια
προσφέρονταν πριν την εισβολή σε τακτικούς επισκέπτες και σε ξένους
περιηγητές.
Λόγω του ότι το χωριό βρισκόταν μακριά από τις πόλεις μετατράπηκε
σταδιακά σε περιφερειακό κέντρο, που εξυπηρετούσε και τις γύρω κοινότητες
Χάρτζια , Καλογραία και Τρυπημένη. Λειτουργούσε στο χωριό αστυνομικός
σταθμός, νοσοκομείο, αλευρόμυλοι και ελαιοτριβεία. Συναντούσες επίσης
όλων των τύπων καταστημάτων και αντιπροσωπειών καθώς και χώρους
διασκέδασης.
Μεγάλη ήταν η έφεση των Αγιαμβροσιτών στα γράμματα. Τον καιρό της
τουρκοκρατίας λειτουργούσε σχολείο, για τα αγόρια, στο μοναστήρι της
Μελανδρύνας. Όταν τερματίστηκε η τουρκοκρατία,ιδρύθηκε δημοτικό σχολείο
στο χωριό. Από το 1934 λειτουργούσε ιδιωτικό γυμνάσιο, το 1959
μετατράπηκε σε κοινοτικό και από το 1960 σε κυβερνητικό. Το Ελληνικό
Γυμνάσιο Αγ. Αμβροσίου δεχόταν μαθητές και από τη Χάρτζια, Καλογραία και
Τρυπημένη και λειτουργούσε ως το 1974.
Πολύ κοντά στο χωριό βρίσκονται τρία μοναστήρια, το γνωστό μοναστήρι του
Αντιφωνητή στα νοτιανατολικά, της Υπάτης στα νότια-νοτιο-ανατολικά και της
Μελαδρύνας στα ανατολικά.
Η επιβλητική σύγχρονη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο
Αμβροσίο. Η εκκλησία κτίστηκε με εθελοντική εργασία των κατοίκων στις
αρχές του 20 ου αιώνα, στη θέση μικρότερης εκκλησίας,
Τόσο ο Jeffery όσο και ο Γκάννις γράφουν για δάπεδα οικοδομών
βυζαντινής περιόδου που περισώθηκαν σε διάφορα μέρη του οικισμού.
Επίσης ο Γ.Σ. Φραγκούδης και ο Α. Σακελλαρίου, ο μεν πρώτος στο βιβλίο
του Κύπρις, που εκδόθηκε το 1890, ο δε δεύτερος στο έργο του Τα Κυπριακά
που εκδόθηκε επίσης το 1890, μιλούν για ερείπια αρχαίων πόλεων
ήΠρόκειται, όπως γράφουν, για τα ερείπια στο Τρουλί ( ύστερα από
ανασκαφές το 1942 ανακαλύφθηκε οικισμός της νεολιθικής εποχής), το
Βασίλειο και το Λεμενάρι. Αί τρεις δε αύται θέσεις παρά την θάλασσα κείμεναι
απετέλουν σκοπιάς κατά των πειρατών των συχνά προσβαλόντων τα
παράλια ταύτα μέρη της νήσου, ή ήσαν ακροπόλεις αρχαίων πολιχνίων, άτινα
όλως κατεστρέφησαν. (Α. Σακελλαρίου Τα Κυπριακά)
Το χωριό βρίσκεται κοντά στην αρχαία πόλη Μακαρία, η οποία φαίνεται
σημειωμένη σε χάρτη του Κλαύδιου Πτολεμαίου και για την οποία ελάχιστα
είναι γνωστά.
Πολύ γνωστοί σε όλη την Κύπρο είναι και οι ποιητάρηδες ( τσιατηστάες ) του
Αγ. Αμβροσίου ο Μιχάλης Πέσιογκες, Βασίλης και Γιώργος Χαπέσιη, ο
Νικόλας Κουγιούντας, ο Κυριάκος Τζιώρτζη (Κάκουρας) και άλλοι είναι
μερικοί από αυτούς και η παράδοση συνεχίζεται και στις μέρες μας με
πολλούς και αξιόλογους ποιητάρηδες.
Για τον τόπο μου
Πέφτω τήν νύχτα τζιαι θωρώ όρομαν τό χωρκό μου
Ξυπνώ τζι είμαι στήν προσφυγιάν τζιαι λλιώ που τόν καμόν μου
Έθελα ν΄μαι ¨ναν πουλλίν νά μπόρω νά πετήσω
Νά ρέξω κάμπους τζιαί βουνά
Τζιαί στο χωρκό μου αλλαξανά
Νά πα νά κατοικήσω
Νά σιήψω τζιαί τά χώματα νά τ¨α γλυκοφιλήσω.
Ερίψαμε στά χώματα, στά βάσανα με βάλαν
Σάν τό χωρκόν μου εν εία με Λεμεσόν με Σκάλαν
Ποττέ δέν ιξιχάνουνται χωρκόν μου τά καλά σου
Γιατ¨είσιες τά σχολεία σου τζιαι τά Γυμνάσια σου
Πού κάθουνταν βασιλικά μές¨τήν ποδκιάν τού δάσους
Τζι ούλλος ο κόσμος έτρωεν που τά γρουσόμηλα σου.
Πόν νά πεθάνω μιάν βουλήν θ΄αφήσω τών παιδκιών μου
Ποδά μα μέν με θάψουσιν τό σώμα μου να κάψουσιν
Να πιάσουν τόν σταχτόν μου
Τζιαι να τον κουμαντάρουσιν,
Μιάν ώρα να τόν πάρουσιν
Ποτζιείπον τό χωρκόν μου.
Παρά να μείνω πρόσφυγας τζιαι ναχω μές το στόμαν
Ούλλον κρέατα να μασώ,
Να πάω πίσωτζι¨ ας φυσώ
Τής γης να τρώω χώμαν.
Μάνναν να τρώ¨στήν προσφυγιάν άπο κεντίν δικόν μου
Για μέναν εν καλλύτερα,
Να με ταίζουν πίτερα
Τζιαί νάμαι στό χωρκόν μου,
Χωρκόν μου που με νίωσες με τό γλυτζίιν νερό σου
Έν να ποβκώ που τήν ζωήνπου τόν πολλύν καμόν σου.
Αφιερωμένο στον Άγιο Αμβρόσιο από τον Βασίλη Χαπέσιη
Απογραφή Πληθυσμού του 1973
Πεσόντες, και αγνοούμενοι του Αγίου Αμβροσίου Κερύνειας
Ταυτοποίηση λειψάνων (πεσόντες):
- Παναγιώτης Καράντωνας
Γεννήθηκε το 1954. Γιος του Αντρέα Καράντωνα και της Άννας Χατζημιχαήλ Τσιούλλου. Υπηρέτησε τη θητεία του στο τάγμα πεζικού, που έδρευε στη Χαλεύκα, ωστόσο, την ημέρα της Τουρκικής εισβολής, κατατάγηκε στην 33η Μοίρα Καταδρομών. Έλαβε μέρος στην κατάληψη του Αγίου Ιλαρίωνα. Τα λείψανά του βρέθηκαν το 2017, σε ομαδικό τάφο στην παρακείμενη τοποθεσία Πύργος Παυλίδη. Τάφηκε στο Πέρα Χωριό Νήσου.
- Σωτήρης Αμβροσίου Αχιλλέως
- Χριστάκης Μ. Κυρατζή
Γεννήθηκε το 1955. Γιος του Μιχαήλ Κ. Κυρατζή και της Χρυστάλλας Νικόλα Ψάλτη. Υπηρέτησε τη θητεία του στην 33η Μοίρα Καταδρομών. Έλαβε μέρος στην κατάληψη του Αγίου Ιλαρίωνα και στη συνέχεια στις 22/7/1974 κατευθύνθηκε προς τον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας για ανακοπή της προέλασης των τουρκικών στρατευμάτων. Τα λείψανα του βρέθηκαν σε ομαδικό τάφο σε περιοχή του δρόμου Κερύνειας ‒ Αγίου Επικτήτου και μετά την ταυτοποίηση τους κηδεύτηκε στον Τύμβο Μακεδονίτισσας στις 3/9/2016. Το όνομά του δόθηκε σε κυκλικό κόμβο του Δήμου Πολεμιδιών, στις 12/9/2021.
- Νίκος Α. Βλάχου
Γεννήθηκε το 1953. Γιος του Ανδρέα Βλάχου και της Ελένης Νικόλα Λέφου. Υπηρέτησε τη θητεία του στο 361 τάγμα πεζικού. Στις 14/8/1974 το τάγμα οπισθοχώρησε στην Κλεπίνη και από εκεί μαζί με τον Χαράλαμπο Προδρόμου πήγαν στον Άγιο Αμβρόσιο, πήραν το τρακτέρ του πατέρα του Χαράλαμπου και κατευθύνθηκαν προς το Λευκόνοικο. Ωστόσο, τούρκοι που ενέδρευαν σε κοντινή απόσταση βόρεια του Λευκονοίκου τους πυροβόλησαν μαζί με άλλους δυο στρατιώτες.
- Χαράλαμπος Προδρόμου
Γεννήθηκε το 1952. Γιος του Σέργιου Προδρόμου και της Δέσποινας Λαμπή Φάνη. Υπηρέτησε τη θητεία του στο 361 τάγμα πεζικού. Στις 14/8/1974 μαζί με τον Νίκο Βλάχο πήγαν στον Άγιο Αμβρόσιο, πήραν το τρακτέρ του πατέρα του και κατευθύνθηκαν προς το Λευκόνοικο. Ωστόσο, τούρκοι που ενέδρευαν σε κοντινή απόσταση βόρεια του Λευκονοίκου τους πυροβόλησαν μαζί με άλλους δυο στρατιώτες.
Αγνοούμενοι:
- Γεώργιος Α. Χατζηκύρου
Γεννήθηκε το 1952. Γιος του Ανδρέα Χατζηκύρου και της Ανδριάνας Χατζηγιώρκη Κυριάκου. Υπηρέτησε τη θητεία του ως έφεδρος Ανθυπολοχαγός στην 33η Μοίρα Καταδρομών. Έλαβε μέρος στην κατάληψη του Αγίου Ιλαρίωνα και στη συνέχεια στις 22/7/1974 κατευθύνθηκε προς τον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας για ανακοπή της προέλασης των τουρκικών στρατευμάτων.
- Ευθύμιος Μ. Ευθυμίου
Γεννήθηκε το 1955. Γιος του Μιχαήλ Ευθυμίου και της Ευφροσύνης Γ. Αθανάση. Υπηρέτησε τη θητεία του στο 256 τάγμα πεζικού. Στις 6/8/1974, ύστερα από σφοδρό βομβαρδισμό, άφησε την τελευταία του πνοή σε παράλια περιοχή του Καραβά.
Γεννήθηκε το 1951. Γιος του Σταύρου Ζαχαρία και της Φωτεινής Αντώνη Παπαχαραλάμπους. Νυμφευμένος με την Ανδρούλα. Υπηρέτησε τη θητεία του ως έφεδρος Ανθυπολοχαγός στο 251 τάγμα πεζικού που έδρευε στη Γλυκιώτισσα. Στις 23/7/1974, θεάθηκε για τελευταία φορά στο Πέλλαπαϊς.
- Νίκος Παναγή
Γεννήθηκε το 1955. Γιος του Παναγιώτη Παντελή και της Ανδριάνας Μ. Κουρτή. Υπηρέτησε τη θητεία του στο 251 τάγμα πεζικού που έδρευε στη Γλυκιώτισσα. Στις 21/71974 κατέφυγε, μαζί με άλλους 17 εθνοφρουρούς στο σπίτι του Αμερικανού Άρθουρ Χεννς. Οι 17 παραδόθηκαν, ο Νίκος όμως δεν ήθελε να παραδοθεί. Όπως διηγείται το ζεύγος Άρθουρ Χεννς «… ήθελε να επιστρέψει στην οικογένειά του στον Άγιο Αμβρόσιο γιατί εκτός από τους γονείς του είχε πέντε αδελφές και δυο αδελφούς που ήθελε να βοηθήσει». Παρά τις προσπάθειες του ζεύγους, στις 22/7/1974, οι Τούρκοι επανήλθαν πρωί‒πρωί στο σπίτι των Αμερικανών και τον συνέλαβαν.
- Πέτρος Α. Πέτρου
Γεννήθηκε το 1951. Γιος του Αντώνη Σάββα και της Μαρίας Πέτρου. Νυμφευμένος με την Ευρούλα από τον Άγιο Επίκτητο. Υπηρέτησε τη θητεία του στο 251 τάγμα πεζικού που έδρευε στη Γλυκιώτισσα. Θεάθηκε για τελευταία φορά πάνω από το χωριό Τέμπλος ΝΔ της Κερύνειας.
Γεννήθηκε το 1944. Γιος του Ανδρέα Κούσπου και της Ελένης Ανδρέα Χατζηκυριάκου. Υπηρέτησε τη θητεία του στο 251 τάγμα πεζικού που έδρευε στη Γλυκιώτισσα. Θεάθηκε για τελευταία φορά στις 22/7/1974 στη τοποθεσία Πικρόν Νερό Καραβά, κοντά στο Πέντε Μίλι, καθ’ οδόν από τη Γλυκιώτισσα προς τη Λάπηθο.
- Χριστάκης Χριστοδούλου-Παφίτης
Γεννήθηκε το 1957. Γιος του Σάββα Χριστοδούλου και της Δέσποινας Αντώνη Παφίτη. Μαθητής του Γυμνασίου Αγίου Αμβροσίου, Μετά την 21/9/1974, αγνοείται η τύχη του.
