Στο βόρειο άκρο της Κύπρου, 34 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας και 20 χιλιόμετρα βόρεια
της πόλης του Μόρφου, σε υψόμετρο 60 μ., βρίσκεται το χωριό Λιβερά ! Παρά τον μικρό
αριθμό των κατοίκων του, η έκταση των Λιβερών ήταν πολύ μεγάλη (14.721.700 τμ.).
Τα Λιβερά βρίσκονται σε μια εξαιρετική περιοχή από πλευράς φυσικού περιβάλλοντος.
Απλωμένο ανάμεσα σε βουνό και θάλασσα, το χωριό, είναι κτισμένο αμφιθεατρικά πάνω σε
πευκόφυτους μικρούς λόφους που σβήνουν ομαλά σε κατάφυτες πεδινές επιφάνειες. Ο
τόπος διαυγής είναι γεμάτος φως. Στα παράλια, το αρχαϊκό βραχώδες τοπίο, φέρει στο σώμα
του πελεκημένα τα σημάδια της ιστορίας. Η απαράμιλλη ομορφιά του τόπου, με τους
ανοιχτούς ορίζοντες και τις δαντελωτές ακτές, το ξηρό και δροσερό κλίμα, τα σπάνια και
μοναδικά είδη βλάστησης και η απέριττη εκφραστικότητα των χρωμάτων της φύσης, κάνουν
τα Λιβερά έναν ανεξερεύνητο φυσικό παράδεισο της Κύπρου.
Αμιγές χωριό της επαρχίας Κερύνειας, τα Λιβερά αποτελούν από το 1974, μια από τις
κατεχόμενες από τα τουρκικά στρατεύματα εισβολής Κοινότητες της Κύπρου. Με τους
βομβαρδισμούς της Β΄ Τουρκικής Εισβολής, τον Αύγουστο του 1974, οι κάτοικοι των Λιβερών
αναγκάζονται να εγκαταλείψουν το χωριό τους για να σωθούν. Όσοι σε πείσμα παρέμειναν,
εξαναγκάζονται από τους Τούρκους εισβολείς να φύγουν και να προσφυγοποιηθούν. Από τον
Μάρτιο του 1976, το χωριό εποικίστηκε από Τούρκους που μεταφέρθηκαν από τις τουρκικές
περιοχές Maçka και Araklı, στα παράλια της Μαύρης Θάλασσας.
Η ονομασία των Λιβερών, κατά την ερμηνεία των κατοίκων της, οφείλεται στον δυτικό άνεμο
Λίβα, που συχνά έδερνε τον τόπο. Το χωριό, αν και δημιουργήθηκε κατά τις αρχές του 19 ου
αιώνα από αποίκους του Καραβά, διασώζει -σύμφωνα με την επικρατούσα επιστημονική
άποψη- το όνομα του φεουδάρχη De l’ Olivier, γνωστού και ως Liero, στον οποίο ανήκε η
περιοχή ως φέουδο από την περίοδο της Φραγκοκρατίας-Ενετοκρατίας. Το χωριό δεν
φαίνεται να κατέχει σημαντική θέση στα κείμενα των μεσαιωνικών χρονογράφων και
χαρτογράφων. Σε χάρτη όμως που εκδίδεται στη Βενετία το 1568, από τον Giovanni
Francesco Camocio, βρίσκονται σημειωμένες κτιριακές εγκαταστάσεις στη θέση του χωριού
(καταλύματα ίσως των δουλοπάροικων που εργάζονταν στο φέουδο), χωρίς ωστόσο να
αναγράφεται οποιαδήποτε ονομασία.
Σύμφωνα με τον R.F.Gunnis, επιθεωρητή της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας (1932-1935), κοντά
στο χωριό, σώζονταν ερείπια τετράγωνου κτιρίου που ήταν μεσαιωνικό παρατηρητήριο. Ο
ίδιος γράφει ότι σε παραλιακή περιοχή ανατολικά του χωριού, είχε επισημάνει μαρμάρινες
κολόνες -μερικές από τις οποίες ριγμένες στη θάλασσα- που κατά την γνώμη του ανήκαν σε
ναό που υφίστατο εκεί από τα Ρωμαϊκά χρόνια. Η ύπαρξη αρχαιοελληνικού ναού στην
περιοχή, ενισχύεται και από την αναφορά στις «Πράξεις του Αποστόλου Βαρνάβα», όπου
περιγράφεται η 2 η αποστολική περιοδεία του αποστόλου στην Κύπρο με τον ευαγγελιστή
Μάρκο. Σύμφωνα με αυτήν, οι 2 απόστολοι έφθασαν στην περιοχή «Λιμανούδι» χτυπημένοι
από μεγάλη τρικυμία, όπου και διεσώθησαν από τους ιερόδουλους -υπηρέτες στον εκεί ναό
της Αφροδίτης- Αρίστωνα και Τίμωνα, οι οποίοι και τους φιλοξένησαν. Η τοπική παράδοση
συνδέει εξάλλου τον τόπο αυτό -γνωστό επίσης με την ονομασία Κακολιμνιονίν- με τον
απόστολο Παύλο και την Α΄ αποστολική περιοδεία. Με το πέρασμα των Παύλου, Βαρνάβα
και Μάρκου και την Α΄ αποστολική περιοδεία τους, συνδέεται επίσης μια άλλη τοποθεσία των
Λιβερών που διατηρεί την ονομασία «Νερό των Αποστόλων», όπου σύμφωνα με την τοπική
παράδοση, οι κήρυκες του Χριστιανισμού, φθάνοντας στην τοποθεσία ξεδίψασαν από πηγή
που υπήρχε εδώ. Η τοπική παράδοση συσχετίζει επίσης το ναό του Αγίου Μάμα Μόρφου με
τα Λιβερά, καθώς λέγεται ότι οι πέτρες για το χτίσιμο του ναού μεταφέρονταν από τον ίδιο τον
Άγιο από τον Φάρο των Λιβερών, αφήνοντας -κατά την παράδοση- σε τοποθεσία του χωριού
τα αχνάρια της άμαξας του.
Μέσα από μελέτες αρχαιολόγων ερευνητών, μαρτυρείται η ύπαρξη νεολιθικού οικισμού στην
περιοχή «Γαλάλα» των Λιβερών, χωρίς ωστόσο να γνωρίζουμε περισσότερα για τη
σπουδαιότητα του χώρου, λόγω της μη διενέργειας ανασκαφών. Η ίδια αυτή περιοχή πάντως
των Λιβερών, φαίνεται να είναι κατοικημένη κατά τους πρώτους μ.Χ. αιώνες. Από την εποχή
αυτή, έχουν βρεθεί τα ερείπια μίας πρωτο-χριστιανικής βασιλικής, της «βασιλικής της
Γαλάλας», που βρισκόταν κοντά στο «Λιμανούδι» ή «Κακολιμνιονίν». Η ύπαρξη των ερειπίων
αυτών, καθώς και παλαιότερων που έχουν βρεθεί εδώ (αρχαιοελληνικοί κίονες),
αποδεικνύουν ότι η κατοίκηση στο χώρο αυτό συνεχίζεται και κατά την περίοδο των
Ρωμαϊκών και Πρωτοβυζαντινών χρόνων. Του οικισμού αυτού αγκυροβόλιο ήταν -όπως
μαρτυρείται και από τα ευαγγελικά κείμενα- το «Λιμανούδιν» ή Κακολιμνιονίν. Σε νεότερους
χρόνους, η θέση του χωριού τοποθετείται δυτικότερα, όπου και βρίσκεται σήμερα. Η παλαιά
εκκλησία των Λιβερών, στο όνομα των πολιούχων αγίων, Κωνσταντίνου και Ελένης, είναι
χτισμένη το 1894. Η ναός αυτός δεν υφίσταται σήμερα, αφού έχει εκ θεμελίων κατεδαφισθεί
από τους Τούρκους εισβολείς. Διατηρείται μόνο η νεότερη εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου
και Ελένης (1972), η οποία και λειτουργούσε μέχρι το 2013 ως τζαμί, μέχρι που οι Τούρκοι
έποικοι έχτισαν το δικό τους τέμενος μέσα στο χωριό.
Κείμενο:
Ιωάννα Καπλάνη
Αρχαιολόγος/Κοινωνική Ανθρωπολόγος
